21.08.2017

Büyük Valide Han

Yazı: Feride ÖKSÜZ Fotoğraflar: Feride ÖKSÜZ-Yaşar ETİ Haberi Oku

  • 60 yıl handa dokumacılık yapmış olan Haçik usta (80), 3 yıl önce emekli olmuş. Makinelerini hurdaya atan birçok dokumacının aksine Haçik usta makinesini çalıştıracak birine satmak için 3 yıl beklemiş. F:Feride Öksüz
  • İstanbul’un en büyük hanlarından biri olan Büyük Valide Han’ın avlularını birbirine bağlayan merdivenleri ve geçitleri en çok kullananlar esnaf lokantalarından yemek servisi yapan çıraklar.  F:Yaşar Eti
  • Handa esnaflar birbirlerini zaman zaman ziyaret ediyorlar. Bu buluşma overlokçu Fikret Tunageçen (50)'in dükkanında gerçekleşiyor. F: Feride Öksüz
  • Karanlık olmaları sebebiyle ikinci avludaki koridorlarda yürümek oldukça zahmetli. Yönünüzü bulabileceğiniz tek ışık kahveci Hasan Satılmış (70)’ın çayocağına ait. F: Feride Öksüz
  • Hasan Satılmış’ın çayocağı, hanı ziyarete gelen emekli esnaflar için ilk uğrak yeri olmuş.
F: Yaşar Eti
  • Selahattin usta (58) oğlu Mehmet’le (25) birlikte, hanın üçüncü avlusu olan sağır handa mobilyacılık yapıyor. Hanın yapısının sevkiyatı zorlaştırmasına rağmen 15 senelik han sakinlerinden. F: Yaşar Eti
  • Sadettin Şimşek (45) handa dökümcülük yapıyor. Sanayileşme ile birlikte bireysel çalışan dökümcülerin gelirleri çok azalmış. Hanı ucuz kira ücretleri nedeni ile tercih edenlerden. F: Yaşar Eti
  • Dökümden çıkan parçaların, çapakları ve biçimsiz yanları düzeltiliyor. 
F: Yaşar Eti
  • Dökümhaneden gelen kaba parçaların satışa hazır hale getirildiği bu atölyede Avni Ardınç (50), Ferami Sayın (36), Abidin Buldu (34) beraber çalışıyorlar. Yemek sonrası demlenen çay ile dinleniyorlar.  F: Feride Öksüz
  • Fason çalışan şapkacı dükkânının sahibi Haşim Ulu (67,sağda)ve yanında çalışan Ramazan Şahin, Han’a 15 sene önce taşınmışlar. Kiraların ucuz olması ve Han’ın odalarının rahat çalışma imkânı sunması orada kalmalarının önemli sebeplerinden.  F: Yaşar Eti
  • Yaşar Sevimliot (63) seyyar satıcı. Handan aldığı kumaş parçalarını, İstanbul’un çeşitli semtlerinde satıyor.  Handa, sempatik tavırları ve minyon yapısı nedeniyle oldukça seviliyor “kuş amca” lakabıyla tanınıyor. F: Yaşar Eti
  • F: Yaşar Eti
  • Handa inançlarını yaşamaya çalışan bazı esnaflar namazlarını çalıştıkları odalarda kılıyor. F: Yaşar Eti
  • Ahmet usta (65) handa avizecilik yapıyor. Çırak bulamadığı için mesleğini aktaracağı kimse yok. F: Feride Öksüz
  • Haçik Usta’nın dükkânını kiralayan dökümcü Mustafa Şahin (57) ve oğlu Yağmur’a (30) enişteleri yardım ediyor. Mustafa Usta ve Yağmur daha az kira ödemek ve daha merkezi bir yere yerleşmek amacıyla buraya gelmişler.  
F: Feride Öksüz
  • Ahmet Usta'nın yaptığı avizeler, boğaz manzaralı dükkanında adeta bir vitrin oluşturuyor. F: Yaşar Eti
  • F: Feride Öksüz

Tarihi yarımadanın 17. yüzyıldan kalma, mimarı bilinmeyen yapılarından olan Büyük Valide Han, yapıldığı dönemden bu yana zamanın koşullarına kendi yöntemleriyle ayak uydurarak Mercan Mahallesi'ndeki yerini koruyor. İstanbul'un birçok tarihi ve turistik yapısının aksine biraz kıyıda köşede kalmış gibi. Yolu düşenlerin hemen fark edeceği üzere, IV. Murad'ın validesinin yaptırdığı görkemli yapı yok belki artık ama, duvarları, odaları, avluları ve geçitleriyle insan pratiklerinin ve yaşam biçimlerinin içine işlediği ve her fırsatta kendini tekrar yaratan bir han var karşımızda. Yapılan ekleme odalar ve zaman içinde yıkılan duvarlar, ihtişamlı kubbeleri saklamış ve hana atıl bir görünüm kazandırmışsa da bu sizi yanıltmasın. Büyük Valide Han, kendisinden vazgeçmeyen esnafıyla yaşamaya devam ediyor. İki katında yer alan 210 odanın çoğu boş; uzun yıllarını handa geçirmiş esnafın hafızasındaki hareketli üç avlu bugün görece çok durgun, ancak üretimin merkezi olduğu dönemlerden kalma dökümcüler, tornacılar, dokumacılar, kakmacılar handa halen iş yapmakta. Bu metal ve tekstil atölyelerinin yanı sıra buradaki birçok dükkân depo olarak kullanılıyor. Han'a Çakmakçılar Yokuşu'ndan girildiğinde karşınıza çıkan tekstil dükkânları günümüzün "showroom"larının işlevini görüyorlar.

Dokuma üretiminin, kentsel dönüşüm kapsamında, İkitelli gibi sanayi bölgelerine taşınmasının ardından, handaki dükkânlarını bu şekilde kullanmaya başlayan dokumacıların yanı sıra işsiz kalan bir kısım dokumacı da handa başka mesleklerde çalışmaya devam ediyorlar. Kendi mesleklerini uzun yıllardır icra eden esnaflar da var. 70 yaşındaki kahveci Hasan Satılmış elli yıllık han geçmişine, emekliliği gelmesine rağmen kahvehanesini açık tutarak sahip çıkıyor. İkinci avluda yer alan karanlık koridordaki ışığı yanan tek dükkân olan kahvehane müşterilerle dolup taşmasa da Han'ı ziyaret eden emekli esnafın ilk durağı haline gelmiş. Buluşmalar; sadece eskiye özlemin dile getirildiği ritüeller değil aynı zamanda yeni nesil esnafın birbiriyle kaynaştığı ve birbirlerine yardım ettikleri zaman dilimlerine dönüşmüş. Bu yeni nesil esnaf 1990'lardan bu yana, handaki kiraların ucuz olması ve hanın duvarları ardında buldukları rahat çalışma imkânı sayesinde buraya yerleşmişler.

İstanbul'un birçok bölgesi gibi Büyük Valide Han da kentsel dönüşüm projelerinin nesnesi oluyor. Han'ın fiziksel dokusunu koruma maksadıyla uzaklaştırılan dokumacılar ve toptancıların ardında kalan esnaflar geleceğe dair bir bilinmezlikle yaşıyorlar. Bildikleri tek şey, kendilerine duyurulmadan alınan kararların her an onları handan çıkarabileceği gerçeği.